Źródło prawa

Nie będziemy tu robić wykładu szczegółowegoźródłach prawa muzułmańskiego, bo jest to zagad­nienie złożone i wymaga dłuższych rozważań. Dość powiedzieć, iż istotnymi źródłami nauki prawa mu­zułmańskiego, są Koran i sunna Proroka. W szerszym tego słowa znaczeniu należy tu również uwzględnić arabskie prawo zwyczajowe jak również tra­dycje i instytucje prawne ludów podbitych przez Ara­bów, które się znalazły w orbicie islamu.Pierwsi mistrzowie prawa muzułmańskiego i ich zwolennicy zbierali się na wspólnych posiedzeniachdyskutowali nad zagadnieniami religijnymi i praw­nymi islamu. Starali się wypracować, przez stosowa­nie „wysiłku rozumowego” — idżtihad, muzułmański ideał życia jednostkowego i społecznego, zgodnie z na­kazami Koranu. Były to początki myśli spekulatyw-nej w dziedzinie prawa. W miarę zwiększania się li­czby pobożnych specjalistów, których interesowały zagadnienia prawne, zaczęli się oni łączyć w grupp i tworzyć już w pierwszych dziesiątach VIII wieku „dawne szkoły prawa”, których ośrodkami były: Me-dyna, Kufa w Iraku i Syria. Już w tym wczesnym okresie wystąpiły między specjalistami różnice, które były spowodowane różnymi czynnikami: lokalne pra­wo zwyczajowe, obce tradycje prawne, praktyka sę­dziowska itp., jednak nie różniły się one zarówno w podstawowych źródłach prawa islamu, jak w zasa­dach i metodach. Te pierwsze szkoły prawne były a-nonimowe, to znaczy znana była tylko ogólna opinia reprezentantów tej szkoły, a nie doktryny poszczegól­nych mistrzów. Niebawem jednak każda szkoła sta­rała się zaprezentować swojego najwybitniejszego przedstawiciela, od którego później przyjmowała swo­ją nazwę. W okresie kształtowania się doktryn praw­nych islamu dyskutowano wiele o źródłach i meto­dach, jakie należy przyjąć w nauce prawa i jego sy­stematyzacji. Ostatecznie przyjęto cztery podstawo­we źródła: Koran, sunnę Proroka „zgodność opinii”— idżma i „analogię” — kijas.Pierwszymi wybitnymi mistrzami szkół prawnych islamu byli: Abu Hanifa i Malik ibn Anas. Pierwszy z nich był bardziej myślicielem spekulatywnym, dru­gi tradycjonalistą.Abu Hanifa (zm. 767) był chronologicznie „pierw­szym mistrzem” czyli imamem, który wypracował pełną doktrynę prawa muzułmańskiego i założył „szkołę’.’ — mazhab, zwaną od jego imienia szkołą hanaficką. Nie piastował on żadnego urzędu sędzio­wskiego, lecz był „prywatnym” uczonym teorety­kiem, jurystą-filozofem. Jego system prawny był pró­bą usystematyzowania reguł i zasad prawa islamu, które by mogło rozwiązać wszystkie kwestie praw­ne, wychodząc z głównych źródeł prawa islamu, prze­de wszystkim z Koranu. Istotnymi instrumentami ro­zumowania w jego pracy systematyzatorskiej była „opinia” — raj, czyli pogląd własny, oraz „analogia”— kijas. Opierając się na tekście Koranu, kierował się zasadą słuszności przy stosowaniu analogii. Wy­pracował on również nową metodę rozumowania zwa­ną „preferencją” — istihsan, która miała udoskonalić analogię, a więc zastosowanie takiego przepisu, któ­ry w danych okolicznościach był lepszy — ahsan. Aczkolwiek Abu Hanifa był atakowany przez nie­których prawników szczególnie za jego metodę „pre­ferencji”, to jednak wypracowany przez niego sy­stem był tak zwarty i solidny, że oparł się wszelkim atakom i jest najbardziej rozpowszechniony zwłasz­cza na Wschodzie. Wybitnymi przedstawicielami tej szkoły byli: Abu Jusuf (zm. 798) autor dzieła Kitab al-charadż — ,.Księga podatków”, i Asz-Szajbani (zm. 805), autor wielu dzieł, a m.in. księgi pt.: Kitab as-sijar al-kabir — „Wielka księga dróg postępowa­nia”, zawierającej elementy muzułmańskiego prawa narodów. Przeciwko daleko idącej spekulacji w nau­ce prawa, jaką stosował Abu Hanifa i jego zwolen­nicy, wystąpił Malik Ibn Anas z Medyny (zm. 795). Malik Ibn Anas stawiał na pierwszym miejscu trady­cję Medyny, czyli „zgodność opinii” społeczności me­dyńskiej, jednak element spekulatywny też miał zna­czną rolę w jego szkole. Posługując się własną opi­nią, zdołał on wypracować nową zasadę metodologi­czną, a mianowicie tzw. „zasadę korzyści czy pomyśl­ności ogólnej” — istislah. Zgodnie z nią, jeśli jakaś reguła prawna wysnuta na podstawie analogii miała­by przynieść szkodę ogólną, to należało od niej odstą­pić i szukać lepszego rozwiązania. Malik Ibn Anas swoją zasadą istislah przeciwstawiał się odpowiedniej zasadzie Abu Hanify — Istihsan, podkreślając przez to, że „dobro publiczne” jest ważniejsze niż spekula-tywna „preferencja” prawnika.Malik Ibn Anas doprowadził też do wysokiej rangi w swojej szkole zasadę „zgodności opinii” — idżma, która miała decydujące znaczenie dla społeczności medyńskiej. Ta doktryna „zgodności opinii” urosła w islamie do wielkiego znaczenia i przyczyniła się bardzo do utrzymania ogólnej jedności doktrynalnej w islamie, gdzie nie było nigdy żadnej oficjalnej wła­dzy duchownej. Rozszerzyła się ona i poza społeczność Medyny, na inne ośrodki naukowe, przyjmowała więc szerszą bazę i w tej postaci została przyjęta przez na­stępną szkołę prawną, cieszącą się wielkim uznaniem — szafiicką.Imam szkoły malikickiej, Malik Ibn Anas, pierwszy podjął próbę kodyfikacji materiału prawnego i opra­cował księgę prawa muzułmańskiego pt.: Al-Muwat-la — „Wyrównana ścieżka”, która zachowała się do naszych czasów. Nie jest to oczywiście kodeks praw­ny w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz zbiór i se­gregacja materiałów prawnych, głównie tradycji, z uwagami i wyjaśnieniami autora. Zgromadził on oko­ło 17 tysięcy różnych tradycji, które uporządkował według przedmiotów w poszczególnych rozdziałach. Materiał zawarty w tym dziele jest bardzo cenny dla badań historii i początków rozwoju nauki prawa mu­zułmańskiego.Szkoła malikicka jest jedną z czterech szkół prawa muzułmańskiego, uznanych powszechnie za prawo­wierne w islamie sunnickim. Tak jak szkoła prawna hanaficka była przyjęta przede wszystkim na Wscho­dzie kalifatu, tak szkoła malikicka przyjęła się głó­wnie w Maghrebie i cieszy się tam do dziś dnia po­wszechnym uznaniem.Z tego, co powiedzieliśmy o dwóch szkołach prawa muzułmańskiego wyżej przedstawionych, wynika ja­sno, że istniało wówczas silne współzawodnictwo mię­dzy dwoma tendencjami: spekulatywną, filozoficzną, a tradycjonalną, historyczną. Tak więc prawo mu­zułmańskie rozwijało się dalej przez ścieranie się tych dwóch kierunków. Walka między przedstawi­cielami tych dwóch skrajnych tendencji nasiliła się szczególnie pod koniec działalności Malika Ibn Ana-sa: jedni byli za stosowaniem tylko Koranu i sunny, drudzy natomiast postulowali wprowadzenie elemen­tów rozumowych, logicznych i spekulatywnych do nauki prawa muzułmańskiego. W tym nasilającym się konflikcie dwóch stanowisk wysunęły się na czoło nazwiska wybitnych prawników, twórców dalszych szkół prawa islamu: Muhammad asz-Szafi’i, Ahmad Ibn Hanbal i Dawud Ibn Chalaf az-Zahiri.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments