Zasady prawa karnego

Szkoły prawne muzułmańskie nie wypracowały samodzielnego systemu prawa karnego, które by sta­nowiło samodzielną dyscyplinę prawną. Mieści się ono w ogólnych ramach nauki prawa muzułmańskie­go. W Koranie i sunnie są nieliczne przepisy z dzie­dziny prawa karnego, lecz mają one charakter frag­mentaryczny. Niemniej jednak na podstawie tych na­kazów i zakazów, czyli „granic Allaha” — hudud ALlah, a potem w drodze praktyki, został wypraco­wany pewien zespół norm prawa karnego. Trzeba stwierdzić zaraz na wstępie, że muzułmańscy prawni­cy szczycą się, iż ich prawo karne odznaczało się du­żym humanizmem i stosowało pewne zasady, które prawodawstwo europejskie przyjęło o wiele później:indywidualizacja kary, zlikwidowanie dowolności kary, wyrzeczenie się stosowania tortury i in.Prawo religijne islamu rozróżnia trzy kategorie przestępstw: pierwsza, pozostałość z czasów przed-muzułmańskich, to zbrodnie połączone z przelewem krwi, bez kradzieży i rozboju; druga — ustalona przez prawo koraniczne dość wcześnie, obejmuje przestęp­stwa przeciwko Bogu (np. odstępstwo od wiary, blu-źnierstwo) oraz poważne wykroczenia przeciwko po­rządkowi społecznemu (cudzołóstwo, kradzież, roz­bój, picie wina); i trzecia kategoria przestępstw, obej­muje wszelkie inne lżejsze przypadki godzące w po­rządek publiczny. Najcięższe sankcje to kara śmier­ci i biczowanie, kamieniowanie. Za mniejsze wykro­czenia sędzia-kadi wymierzał karę według własnego uznania. Kary w tym wypadku polegały na więzie­niu, chłoście, skonfiskowaniu mienia itp.Z czterech głównych kar, przepisanych przez pra­wo — szaria, a więc: prawo odwetu (talionu) — ki-sas, prawo okupu za zabójstwo — dija, kara wymie­rzona prawnie — hadd, kara wymierzona przez kadie-go w ramach jego kompetencji — tazir — dwie znaj­dujemy w Koranie, a dwie dalsze wypracowano póź­niej przez prawników. Zgodnie z teorią i duchem prawa muzułmańskiego, kara, domaganie się ukara­nia winnego, jest to prawo prywatne człowieka, któ­ry został poszkodowany, bądź też jest to prawo Boga; w pierwszym przypadku karę wymierza się na żąda­nie składającego skargę, aczkolwiek Koran zaleca, żeby „płacić dobrem za zło” i obiecuje raj tym, którzy przebaczają. Jednak zachowane zostało prawo okupu i talionu, które były znane w Arabii w epoce al–dżahilijja.Prawo talionu Koran ogranicza do zemsty na oso­bie winnego. Odpowiedni werset Koranu (S. II, w. 178) mówi: „Prawo odwetu (talionu — kisas) jest wam przepisane za morderstwo: człowiek wolny za człowieka wolnego, niewolnik za niewolnika, kobieta za kobietę…” Ten sam werset dalej dopuszcza ponie­chanie kary i zapłacenie odpowiedniej rekompensaty, ale tylko za pierwsze morderstwo; w razie recydy­wy, winny musi ponieść karę zgodnie z prawem. Ko­ran dokonuje rozróżnienia pomiędzy zabójstwem umyślnym i zabójstwem przypadkowym; to ostatnie wyklucza prawo odwetu, które się zastępuje okupem — dija. W pierwszym przypadku, za zabójstwo wier­nego muzułmanina rozmyślnie, czeka zabójcę kara piekła; a jeśli chodzi o zabójstwo mimo woli, muzuł­manina lub jakiegoś przedstawiciela zaprzyjaźnio­nego narodu, obowiązuje wyzwolenie niewolnika i za­płacenie rodzinie ofiary okupu krwi; za zabójstwo muzułmanina należącego do wrogiego narodu, kara ogranicza się tylko do wykupu niewolnika.Kara śmierci przez ukamienowanie za cudzołóstwo nie jest nakazana w Koranie; ten okrutny przepis prawny pojawił się później, Koran bowiem przepi­suje sto batów dla każdego z winnych cudzołóstwa i dla kobiety zamknięcie na zawsze. Jeśli chodzi0 karę za kradzież, to Koran okazuje się bardziej su­rowy niż dawne prawo zwyczajowe arabskie. Kra­dzież była co prawda czynem zniesławiającym, lecz cieszyła się bezkarnością. Koran nakazuje uciąć rę­kę złodziejowi, mężczyźnie czy kobiecie.Zakazuje się w islamie lichwy; Koran wielokrotnie to podkreśla.Na koniec tych luźnych uwag o muzułmańskim prawie karnym, jeszcze kilka słów o zakazach odno­szących się do jedzenia, picia wina i gier hazardo­wych.We wczesnym okresie działalności Proroka nie by­ło mowy o zakazie picia wina; mieszkańcy Mekki1 Medyny oddawali się dość często pijaństwu, co prze­szkadzało niekiedy w odprawianiu praktyk religij­nych. Dlatego też Koran przestrzega wiernych przed niebezpieczeństwami picia wina i uprawiania gier hazardowych, a w końcu, w późnych surach medyń­skich, zakazuje wyraźnie picia wina i uprawiania tych gier.Zakazy odnośnie pokarmów znajdują się w wer­secie 3-im Sury V, który wylicza, co jest zabronione, a więc międ/y innymi — mięso wieprzowe, zwie­rzęta padłe. krew, zwierzęta zaduszone, zabite przy­padkowo, lub pożarte częściowo. Ten sam werset mówi dalej, iż zabronione jest jedzenie zwierząt zło­żonych na ofiarę bożkom. Zabroniona jest też gra w majsir, co oznacza grę hazardową w .ogóle. Zabro­niony jest też rodzaj gry hazardowej w strzały, która polegała na tvm, iż gracze wrzucali strzały do worka, i potem wyciągając je odpowiednio rozdzielali sta­wki. Był to dawny zwyczaj arabski z czasów al–dżahilijja: dzielono mięso zabitego wielbłąda na ka­wałki i przydzielano odpowiednio do wylosowanych strzał graczom. Ta gra kończyła się niekiedy całko­witą ruiną gracza, utratą jego dóbr, którymi były głównie wielbłądy.Jeśli chodzi o charakterystyczny dla islamu zwy­czaj obrzezania dzieci, to tego przepisu nie ma w Ko­ranie. Zwyczaj obrzezania był znany w dawnej Ara­bii, czego ślady znajdujemy w poezji staroarabskiej. Różne szkoły nie są całkowicie zgodne co do sposo­bu robienia tej „operacji”; dołączają się zresztą do te­go obrzędu również różne ceremonie, które różnią się w zależności od zwyczaju danego kraju.Charakteryzując jeszcze ogólnie zasady prawa kar­nego muzułmańskiego, możemy powiedzieć, że cały system praw legalnych i arbitralnych, zgodnie z tra­dycją, oznacza troskę prawa o poprawę winnego; tak np. skrucha uwalnia od zastosowania kary za wy­stępki przete Bogu. W sumie, prawo muzułmań­skie obiera pewną pośrednią celowość pomiędzy po­kutą, poprawą winnego, a zastraszeniem, co dobrze odpowiada swoistej orientacji represji, równocześ­nie religijnej i polityczno-społecznej.Na koniec, kilka słów o sądownictwie w dawnym islamie.Organizacja sądownictwa, podobnie jak samo pra­wo muzułmańskie, kształtowała się w pewnej mierze pod wpływem dawnej tradycji arabskiej, Koranu i sunny Proroka, oraz w znacznej mierze, na pod­stawie instytucji sądowych, jakie Arabowie napoty­kali w krajach podbitych, a w szczególności w byłych prowincjach bizantyjskich.W dawnej Arabii znana była instytucja arbitrażu, którą przyjął Muhammad i usankcjonował w Kora­nie (S. V, w 48). Można powiedzieć, że w swoich liniach zasadniczych struktura sądownictwa muzuł­mańskiego opierała się na tradycji bizantyjskiej. W sumie jednak, nastąpiła asymilacja wyżej wspomnia­nych elementów i tradycji, rodzimych i obcych, i na tej podstawie dalsza ewolucja wewnętrzna, która do­prowadziła do powstania specyficznie muzułmań­skiej instytucji sądowej, znajdującej najlepsze od­zwierciedlenie we władzy „sędziego” — kadiego,W przeciwieństwie do funkcji cywilnych, które mo­gły być powierzane, zwłaszcza w pierwszym okresie państwa arabskiego, również niemuzulmanom, fun­kcje kadiego były zarezerwowane wyłącznie dla mu­zułmanów. Kadi był w sądownictwie muzułmańskim omal wszystkim: rozjemcą, sędzią, notariuszem, opie­kunem dia nieletnich itd., miał też czuwać nad po­szanowaniem prawa. W islamie obowiązywała zasa­da jednego sędziego i jednego sądu; nie było sądu apelacyjnego. Sędzia miał do pomocy radę konsulta­cyjną, dwóch funkcjonariuszy, świadków urzędo­wych, którzy m. in. czuwali nad prawidłowością pro­cedury sądowej.Kadiemu podlegały przede wszystkim sprawy z dziedziny prawa cywilnego, sprawy ruchomości i nie­ruchomości, sprawy rzeczowe i osobowe, a więc: sprawy kontraktów małżeńskich, rozwodów, wykony­wanie testamentów, sprawy spadkowe, opieka nad wdowami i sierotami, a tak samo nadzór na „poboż­nymi fundacjami” — wakf. Kadi miał też kompeten­cje w sprawach handlowych i karnych, chociaż do­mena prawa karnego przechodziła w ręce policji — szurta.Początkowo kalif mianował sędziów jako zwyk­łych funkcjonariuszy. Później jednak godność sę­dziego usamodzielniała się bardziej, dokładniej wy­bierano kandydatów na sędziów, którzy byli biegli w nauce prawa muzułmańskiego, a również w spra­wach religijnych w ogóle; kadi powinien też odzna­czać się nienagannym sposobem życia. Za panowania Abbasydów powstał w stolicy w Bagdadzie urząd naj­wyższego sędziego —kadi al-kudat, który miał wo­bec kalifa głos doradczy w sprawach sądowych i na jego też wniosek kalif mianował sędziów w prowin­cjach. Sędziowie byli teoretycznie niezależni i nie­tykalni, w praktyce pozostawali zależni od kalifa czy gubernatora. Od wczesnego okresu islamu, obok ka-diego działał „interpretator” prawa — mufti, który wydawał opinie — fatwa.

[Głosów:1    Średnia:3/5]

Comments

comments