Szyizm

Szyizm odegrał znacznie ważniejszą rolę w polity-czno-religijnej myśli islamu aniżeli charydżytyzm. W pewnych epokach jego zwolennicy panowali nad znacznymi obszarami świata islamu, a myśliciele wy­wodzący się z ich kręgu byli bardzo silnym fermen­tem i o wielkim znaczeniu dla rozwoju „nauk reli­gijnych”. Co prawda, szyizm później umocnił się ofi­cjalnie (od XVI w.) w Iranie jako religia oficjalna państwa, lecz w swoich początkach jest to ruch reli­gijny arabski.W kwestii zasadniczej imamatu (lub kalifatu), szy­ici są „legitymistami”, wierni całkowicie „rodzinie Alego” i jego potomstwu. Dla nich tylko Alida może być imamem prawowitym. Dlatego też nie uznają pierwszych trzech kalifów: Abu Bakra, Umara i Us-mana, a więc odrzucają „zgodność” — idżma towa­rzyszy Proroka, a tym bardziej zasadę zgodności spo­łeczności muzułmańskiej. Przyjmują oni tradycje Muhammada, a więc sunnę, jeśli gwarantują one wła­dzę „ludzi domu” Alego. W zasadzie szyici tylko od­powiednio „przykrywają” tradycje sunnickie, które u siebie nazywają „wiadomościami” — achbar, ale jedne i drugie różnią się przede wszystkim łańcucha­mi tradentów — isnad. Tak więc, nie można prze­ciwstawiać pod względem treści terminów sunnizm i szyizm, szyici bowiem, podobnie jak sunnici, przyj­mują w większości tradycje, w każdym razie trady­cje Proroka. Sunnici przyjmują również świadectwo „towarzyszy” Proroka, a szyici respektując tę za­sadę zmieniają łańcuch tradentów, czyli poświad­czenia prawdziwości przekazywanych tradycji.Pojęcie imamatu posiada w szyizmie bardzo wiel­kie znaczenie. Imam, najwyższy zwierzchnik społe­czności szyickiej jest zupełnie inny, co do swoich przymiotów i kompetencji, aniżeli imam (wzgl. kalif) sunnicki. Podczas gdy imam ortodoksyjnego sunniz-mu jest przywódcą duchowym i świeckim wyznacza­nym przez wybór — nominację, pochodzącą od lu­dzi, to imam szyicki (dziedzic misji Proroka), jest ustanowiony w swojej godności przez naznaczenie boskie, które dokonało się za pośrednictwem Muha­mmada. Jest on imamem w swojej substancji dzięki tajemniczej emanacji, która od Alego przechodzi na kolejnych imamów. W sumie, szyizm jednoczy w Alim i jego potomstwie zasadę dziedziczności króle­wskiej i zasadę misji proroczej. Inaczej mówiąc, imam szyicki jest bardziej pełnym kontynuatorem dzieła Muhammada, ponieważ łączy on w sobie wła­dzę świecką i duchowną Proroka, jest więc w znacz­nym stopniu kontynuatorem jego misji proroczej i w związku z tym, posiada też odpowiednie kwalifi­kacje duchowe.Tak więc, imamowie szyiccy, dzięki tej emanacji boskiej, są, bezgrzeszni, posiadają tzw. isma — „im­munitet czystości”, co ich zabezpiecza przed grze­chem; są nieomylni — czyli posiadają atrybuty, ja­kie się przypisuje tylko prorokom. Podczas gdy sun­nici są społecznością opartą na „zgodności” — idżma, to szyici są społecznością opartą na autorytecie ima­ma. Konsekwencją tego są np. różnice w sunnickim i szyickim ujęciu problemu „wysiłku twórczego” — idżtihad. Sunnizm przyjmuje, że po zakończeniu sy­stemu prawa muzułmańskiego w postaci czterech szkół ortodoksyjnych, twórczy okres rozwoju prawa muzułmańskiego — został zakończony, i nastąpił okres „naśladownictwa” — taklid. Natomiast szyizm głosi słabość rozumu ludzkiego w przedmiocie dogma­tu, nie może więc przyjąć zasady „zgodności” — ja­ko kryterium i dlatego zatrzymuje zasadę „wysiłku twórczego” — jako dalej aktualną i obowiązującą w społeczności szyickiej. Uczeni „doktorzy” szyiccy, tzw. mudżtahidowie mają kompetencje dalszego roz­woju prawa religijnego i są oni organami „ukrytego imama”; który mówi przez ich usta. Z tego względu ich władza jest o wiele wyższa aniżeli władza ule-mów czyli „doktorów” sunnickich.W społeczności szyickiej imam jest nieodzowny w każdym czasie. Linia prosta idąca od Alego kończy się na 12-tym imamie. Ostatni dwunasty imam, Muha­mmad (ur. 873) zniknął w sposób tajemniczy i powi­nien zjawić się kiedyś jako mahdi, by zaprowadzić sprawiedliwość na ziemi. Jednak nie wszyscy szyici pozostali zgodni co do ilości żyjących i działających aktualnie imamów. Ta różnica uznawania różnej licz­by prawowitych imamów w społeczności szyickiej do­prowadziła do nowych podziałów i sekt szyickich, wśród których najważniejsi są ismailici, „siedmiow-cy”, uznający tylko siedmiu imamów. Główny trzon wyznawców szyizmu stanowią jednak „dwunastow-cy”, zwani imamitami, oni można rzec, stanowią prawowierny szyizm.W szyizmie jest bardzo głęboko zakorzeniony i roz­powszechniony kult dla Alego i jego pokolenia, uwa­żanego za pokolenie męczenników. Męczeństwo Ale­go, jego synów Al-Hasana i Al-Husajna, było i jest nadal uroczyście przypominane w rocznice ich śmier­ci; urządzane są „krwawe” procesje połączone z bi­czowaniem i lamentami. Te uroczystości odbywają się przede wszystkim w świętych miastach szyickich, jak An-Nadżaf, Karbala (w Iraku), Maszhad (w Ira­nie) i in. Dalej, utrzymuje się ciągle kult imama nie­widzialnego, ukrytego. W związku z tym rozpow­szechniona jest bardzo w szyizmie wiara w mahdyzm. Wiara w przyjście mahdiego, który poprowadzi lu­dzi na drogę prostą w ostatnim czasie istnienia świa­ta, zaprowadzi sprawiedliwość na ziemi, i przygotu­je Dzień Sądu Ostatecznego jest wierzeniem powsze­chnym w całym islamie, choć najjaskrawiej wystę­puje ono w szyizmie. Idea Mahdiego, ..mistrza go­dziny”, którym będzie sam Ali, lub któryś z jego po­tomków, jest bardzo żywa, i odgrywała też bardzo ważną rolę polityczną; opierając się na niej powsta­wały wielkie państwa.Teologia szyicka, bardzo bogata, jest dotychczas mało znana. Jej wpływ był też znaczny na rozwój myśli muzułmańskiej w ogóle. Podobnie jak chary-dżyci, ich przeciwnicy ideowi, zaczerpnęli wiele z my­śli i problematyki mutazylickiej. Lecz dość szybko teologia szyicka przejęła tradycje filozoficzne z daw­nego Iranu, (szyizm cieszył się popularnością wśród elementu perskiego) tradycji pitagorejskiej z Grecji, a również i z idei neoplatońskich. Szczególnie dwie zasady znalazły się w centrum duchowej wizji świa­ta szyizmu: zasada emanacji i zasada światła (ilumi­nacji). Teologia szyicka ma też własną odpowiedź na kwestię wiary i zbawienia. Te elementy i doktryny były groźne dla islamu sunnickiego, z którym musieli walczyć szyici.Oczywiście, że kalifowie sunnicy nie mogli patrzeć spokojnie na działalność szyitów i rozwój ich „here­tyckiej” doktryny. Stąd też surowe represje przeci­wko szyitom, tak iż społeczność szyicka wnet stała się społecznością „męczenników”, elementem silnej opozycji przeciwko „nielegalnym” kalifom. Szyizm więc musiał prowadzić „życie ukryte”, co prowadzi­ło u nich do powstania specjalnej postawy „ukry­wania” swojej wiary — takijja, kitman, w razie nie­bezpieczeństwa; w razie konieczności, wykonywano zewnętrzne praktyki religijne, jak wymagał tego is­lam sunnicki, wewnętrznie jednak zachowywane by­ły przekonania szyickie. Zmuszony do wyrzeczenia się w końcu swojej dzia­łalności politycznej, szyizm wypracował potajemnie swoją doktrynę religijną i podobnie jak charydży-tyzm, dał początek różnym sektom. Niektóre z nich odegrały nawet znaczną rolę polityczną, jak np. isma-ilici. Jednak, przed tym sukcesem politycznym, niepo­wodzenia szyizmu zrodziły jeden z jego elementów istotnie konstytutywnych: ideę cierpienia i odku­pienia, która stała się źródłem natchnienia dla wielu dramatycznych dzieł perskich, przypominających średniowieczne misteria pasyjne, o charakterze” reli­gijnym i ludowym, w których imam musiał zawsze zostać męczennikiem; są to tzw. tazija. Ponieważ je­dnak obecność imama w świecie jest konieczna w każdym czasie, to ostatni z imamów nie umarł, lecz jest ukryty i powróci pewnego dnia. Tymczasem, społeczność szyicka uważa, iż jest ciągle kierowana przez tego niewidzialnego imama, któremu każdy szyita powinien złożyć przysięgę na wierność. Jak już wspomnieliśmy, głównym powodem do powsta­nia sekt szyickich była liczba uznanych imamów; a szczególnie jeśli chodzi o ostatniego z nich — „ima­ma ukrytego”, panuje różnica poglądów. Imamici uznają dwunastu, ismailici siedmiu, a zajdyci tylko pięciu imamów.Zajdyci są najbardziej umiarkowaną sektą szyi­cką, niewiele oddaloną od islamu ortodoksyjnego sun-nickiego. Zajdyci założyli niezależny imamat w Je­menie, na zasadzie wybieralności, który utrzymał się od 860 roku omal do ostatnich czasów, do rewolucji w Jemenie Północnym. Nazwa tej sekty pochodzi od jej założyciela, Zajda, prawnuka Al-Husajna (syna Alego), który został zabity w czasie walk z oddziała­mi Omajjadów w 740 r.” Zajdyci różnią się od szyi­tów właściwych m. in. tym, iż nie uznają małżeństw czasowych, odrzucają doktrynę o przenikaniu wpływu boskiego w imama, i nie oczekują powrotu imama, jako mahdiego. Od czasu śmierci Zajda, imamat był wybieralny, a nie dziedziczony.W przeciwieństwie do tego, szyici imamici („dwu-nastowcy”}, stanowiący główny trzon szyizmu, uznają małżeństwo czasowe, znane już w Arabii przedmuzuł-mańskiej, którego trwanie jest określane wstępnie przez kontrakt zainteresowanych. Małżeństwo czaso­we — mu’ta, akceptowane przez szyitów-imamitów, było tolerowane przez Muhammada. Później, ta for­ma kontraktu małżeńskiego, dopuszczająca małżeń­stwo na krótki czas: miesiąc, tydzień, a nawet na je­dną dobę została zniesiona w islamie sunnickim przez drugiego kalifa Umara.’ Szyici jednak, którzy nie uznawali Umara jako legalnego kalifa, zachowali ten przez niego potępiony zwyczaj.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments