Przepisy prawne regulujące życie społeczne

Widzieliśmy już, iż Koran zawiera szereg przepi­sów prawnych — szczególnie w długich surach me­dyńskich: III, IV, V — które później zostały rozwi­nięte przez naukę prawa muzułmańskiego — jikh, przy czym znaczny wpływ na dalszy rozwój prawa islamu miały zwyczaje miejscowe i tradycje obce, jakie zastali Arabowie na obszarach przez siebie opa­nowanych.Przepisy te dotyczą przede wszystkim dziedziny prawa cywilnego, w skromnym zakresie prawa kar­nego i zawierają też elementy prawa publicznego. O tych działach prawa muzułmańskiego krótko tutaj wspomnimy.Uwagi o muzułmańskim prawie cywilnymNajbardziej wypracowaną dziedziną prawa muzuł­mańskiego jest prawo cywilne w różnych jego as­pektach. Prorok Muhammad zatroszczył się zaraz na początku swojej działalności w Medynie, by rozwi­jająca się i szybko wzrastająca gmina muzułmańska, składająca się z różnych elementów, stworzyła orga­niczną całość, by nie popadła w anarchię, i w tym ce­lu starał się przygotować dla tej społeczności odpo­wiednie i jednolite przepisy prawne.Jak wspomnieliśmy, już w Koranie znajdujemy wiele, szczegółowych nawet, przepisów prawnych, do­tyczących małżeństwa i rozwodu, związków pokre­wieństwa i odpowiednio do tego prawa dziedzicze­nia. Ujmując syntetycznie zagadnienia, można po­dzielić muzułmańskie prawo cywilne na trz^y głów­ne działy: sprawy osobowe, sprawy rodzinne, spra­wy majątkowe i dziedziczenia. Były to zagadnienia bardzo istotne dla nowej społeczności muzułmań­skiej i na nie specjalnie zwrócił uwagę Muhammad w pierwszym okresie swojej działalności w Medynie, przejmując w znacznej mierze i sankcjonując w Ko­ranie dawne prawo zwyczajowe arabskie, udosko­nalając je jednak znacznie, z punktu widzenia spo­łecznego, wzbogacając nowymi „objawieniami”, wy­rażonymi w odpowiednich wersetach Koranu. Na­stępnie te podstawowe przepisy prawa islamu, za­warte w Koranie i sunnie, zostały, jak widzieliśmy, wypracowane i udoskonalone oraz uporządkowane systematycznie przez prawników muzułmańskich w VIII i IX w.Przepisy prawa cywilnego w islamie, jak zresztą i przepisy karne, są związane mocno z dawną trady­cją arabską, przedmuzułmańskim prawem zwyczajo­wym. To był pierwszy materiał prawny, na którym Muhammad jako prawodawca opierał się przy orga­nizowaniu swojej gminy, dodając do tego nowe prze­pisy, albo też udoskonalając poprzednie, wyciskając na całości silne piętno religijne islamu.Jeśli chodzi o prawo rodzinne muzułmańskie, to obejmuje ono wszelkie przepisy dotyczące zawarcia małżeństwa: przeszkody małżeńskie, ważność i nie­ważność małżeństwa, rozwód itd. Specyficzną insty­tucją w organizacji rodziny muzułmańskiej jest do­puszczalna poligamia, która pozwala muzułmanino­wi posiadać cztery żony, obok nałożnic. Pociągało to za sobą (jest to aktualne w ograniczonej mierze i dzisiaj) różne skomplikowane sytuacje osobiste, ma­jątkowe itp. Ponadto, w państwie muzułmańskim by­li ludzie wolni, niewolnicy i tzw. „podopieczni” — zimmi, tj. głównie chrześcijanie i żydzi, tzw. „lu­dzie Księgi” ahl al-Kitab. Ci ostatni mogli zachować w znacznej mierze swoje tradycje związane z reli­gią, pewną autonomię swej społeczności, jednak ró­wnocześnie podlegali pod pewnymi względami pra­wu muzułmańskiemu, np. w sprawach podatkowych.Sprawy majątkowe i związane z tym sprawy spad­kowe były bardzo ważne dla dobrego funkcjonowa­nia systemu społeczno-politycznego. Podstawy pra­wa spadkowego oparte zostały całkowicie na Kora­nie, w każdym razie, jeśli chodzi o własność prywa­tną. Potem, to prawo koraniczne zostało jeszcze dro­biazgowo opracowane przez szkoły prawa muzułmań­skiego, a jego znajomość uchodziła za „połowę mą­drości”. Muzułmańskie prawo spadkowe, które łą­czy się ściśle z prawem rodzinnym w ogóle, zna dzie­dziczenie testamentowe i beztestamentowe. Przepi­sy spadkowe były stosowane rygorystycznie. Jedna z bardzo ważnych i pozytywnych zasad muzułmań­skiego prawa spadkowego mówiła, iż dziedzic jest sukcesorem majątku, a nie jest odpowiedzialny za zobowiązania osoby, która ten majątek pozostawiła; dziedzic nie odpowiadał za długi, które przekraczały wartość pozostawionego majątku.Tyle uwag ogólnych o muzułmańskim prawie cy­wilnym. Z kolei podamy nieco ważniejszych infor­macji, bardziej konkretnych, o przepisach prawnych muzułmańskich, biorąc pod uwagę ich aspekt społe­czny.Tak np. przyjrzyjmy się sytuacji kobiety w świe­tle prawa muzułmańskiego, które przecież, ogólnie rzecz biorąc, poprawiło nieco jej status społeczny w porównaniu z okresem przedmuzułmańskim. Koran wyraża się delikatnie, z pewną pobłażliwością o ko­biecie, „która wzrasta wśród ozdób i upiększeń i jest zawsze gotowa do sprzeczki bez żadnej racji”. I da­lej : „kobieta i dzieci odwracają niekiedy uwagę męż­czyzny od jego obowiązków względem Boga”. Z dru­giej strony jednak, Koran występuje przeciwko niezadowoleniu z powodu urodzenia się córki, a prze­de wszystkim stanowczo potępił okrutny zwyczaj po­gański zakopywania żywcem nowonarodzonych dzie­wczynek.Wiadomo powszechnie, że Koran zezwala mężczy­źnie na posiadanie czterech prawowitych żon, pod warunkiem jednak, że jest w stanie zadośćuczynić wszystkim ich potrzebom, w sposób sprawiedliwy; a jeśli nie jest do tego zdolny, to może mieć tylko jedną żonę. W żadnym przypadku nie może on po­ślubić swojej krewnej. Jeśli chodzi o żonę, to nie ma ona obowiązku wnosić posagu. W Koranie znajduje­my dawny zwyczaj Arabii pogańskiej danie prawa narzeczonej do otrzymania podarunku, wiana — mahr; lecz podarunek ten nie ma już charakteru ce­ny kupna żony, jak to miało miejsce pierwotnie, a jest to tylko swoiste wynagrodzenie dla narzeczo­nej, które pozostaje przy żonie nawet w przypadku rozwodu.Koran zniósł też pogański zwyczaj arabski, zgo­dnie z którym wdowa nie mogła swobodnie wyjść za mąż; w islamie może ona dysponować sobą i pono­wnie wyjść za mąż, po upływie określonego czasu, czterech miesięcy i dziesięciu dni. Podobnie kobieta rozwiedziona powinna przeczekać pewien czas, oko­ło trzech miesięcy, jest to zwłoka, kiedy były mąż je­szcze ma prawo ponownie się z nią ożenić.Według prawa zwyczajowego dawnej Arabii, pra­wo do zerwania małżeństwa miał tylko mężczyzna, i to bez żadnych ograniczeń i sankcji. Islam przy­szedł w pewnym stopniu z pomocą kobiecie, ponie­waż Koran nakazuje pozostawić jej „dożywocie”. Z innych przepisów wzmacniających nieco pozycję kobiety muzułmańskiej, w razie rozwodu, bez wzglę­du na to, z której strony on pochodzi, to przepis utru­dniający mężczyźnie lekkomyślne odprawianie żo­ny, a potem znowu zawieranie z nią związku małżeń­skiego itd., żeby ją nękać. Otóż, Koran wyraźnie mó­wi, że odprawienie żony — rozwód, może mieć miej­sce tylko dwa razy; a jeśli mężczyzna po raz trzeci da rozwód żonie, to nie wolno mu się żenić inaczej, jak tylko wtedy gdy ona wyjdzie przedtem za innego, a ten jej znowu da rozwód.Kiedy kobiety są ciężarne, nie można ich odpra­wiać — trzeba zaczekać do urodzenia dziecka. Matki rozwiedzione będą karmić swoje dzieci dwa pełne la­ta. Ojciec jest zobowiązany do dania utrzymania i ubrania kobiecie. Jeśli ktoś ma życzenie oddać dzie­cko mamce, to nie będzie w tym nic złego, tylko mu­si on odpowiednio za to zapłacić. Koran zabrania za­bijania dzieci w obawie przed biedą.Koran specjalnie zwraca uwagę na dolę sierot i bie­rze je w obronę w licznych wersetach. Podkreśla się w nich wielką odpowiedzialność za ich losy, sprawie­dliwe zarządzanie ich majątkiem, do czasu aż uzy­skają pełnoletność, nie pozwala „zjadać ich majątku”. Równocześnie też Koran nakazuje dzieciom szacu­nek dla rodziców i niesienie im pomocy w razie po­trzeby.Z rodziną byli związani w społeczności muzułmań­skiej niewolnicy. Instytucja ta została, co prawda, za­akceptowana przez islam jednak wielokrotnie zale­ca się w Koranie^ by wykupywać, dawać wolność nie­wolnikom, za co obiecana jest nagroda w życiu przy­szłym. A islam daje wiele możliwości, by spełnić ten „piękny” czyn, m. in. jako rekompensatę za przewi­nienia czy niedopełnienia pewnego obowiązku reli­gijnego.Dużą wagę przywiązuje się w Koranie do przy­sięgi i składania prawdziwego „świadectwa”. Wszelki testament, wszelkie zobowiązanie zapłacenia długu powinno się odbywać w obecności dwóch świadków, którzy powinni złożyć przysięgę „ich dobrej wiary”. Można się zwolnić z przysięgi, lecz jej pogwałcenie pociąga za sobą obowiązek odpokutowania w postaci: żywienia lub ubierania dziesięciu biednych, uwolnie­nia jednego niewolnika, lub poszczenie przez trzy dni. Fałszywe świadectwo jest uważane za zbrodnię w islamie i powinno być karane.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments