Najwybitniejszą postac w prawie

Najwybitniejszą postacią w historii nauki prawa muzułmańskiego był niewątpliwie Muhammad asz–Szafi’i. Zdobył on wszechstronne wykształcenie pra­wnicze, poznał doktryny i metody prawników wcześ­niejszych i sobie współczesnych, wiele też podróżo­wał, poznając najważniejsze w owym czasie ośrodki studiów prawniczych — w Arabii, Iraku, Syrii i Egip­cie. W toczących się sporach prawników zajmował stanowisko pośrednie, umiarkowane. Przemyślał on cały zdobyty materiał prawny, opracował swój wła­sny system, wprowadzając do nauki prawa muzuł­mańskiego m.in. swoją oryginalną doktrynę o „zasa­dach nauki prawa (Koran, sunna, idżma i kijas) i ich gałęziach (przepisy prawne opracowano w oparciu o te zasady)” — usul al-jikh wa-juru’uha, która się już na stałe przyjęła w nauce prawa muzułmańskiego.Najważniejszym dziełem Muhammada asz-Szafi’-ego była jego obszerna „Księga-matka” — Kitab ai–umm, która jest złożona z kilku traktatów prawnych, obejmujących niemal całość zagadnień nauki prawa muzułmańskiego. Jest to obszerne dzieło, liczące oko­ło siedmiu tomów — stanowi jedno z najważniejszych źródeł poznania istoty i historii prawa islamu, przedstawia m.in. ścieranie się różnych poglądów wy­bitnych prawników muzułmańskich z drugiej poło­wy VIII i pierwszej IX w.Popularność szkoły szafiickiej była bardzo duża. Przyjęła się ona częściowo w Iraku, w Bagdadzie, w Syrii, w Arabii, w Mekce i Medynie, w Egipcie, a również dalej na wschodzie: w Persji, w Chorasanie i w Bucharze. W późniejszych wiekach, kiedy islam umocnił się na Archipelagu Malajskim (począwszy od XIII w.), szkoła szafiicka przyjęła się tam pow­szechnie i jest tam do dziś dnia szkołą panującą.Jednak, nawet umiarkowana, eklektyczna szkoła prawa Asz-Szafi’iego nie zadawalała tradycjonistów, nie dopuszczających w swoich naukach ani analogii ani zgodności opinii, a uznających tylko Koran i sun-nę. Znajdowali oni posłuch wielu ludzi prostych, do wyobra’źni których przemawiały o wiele bardziej tra­dycje przypisywane Prorokowi i jego „towarzyszom”, aniżeli bardziej subtelne teorie i nauki wypracowane przez spekulację prawników.Głównym przedstawicielem ortodoksyjnej szkoły sunnickiej, mocno związanej z dawną tradycją praw­ną gminy medyńskiej, był w tym czasie Ahmad Ibn Hanbal. Był on przede wszystkim wybitnym teolo­giem i znawcą tradycji — hadis, stąd też często nazy­wano go „tradycjonistą”. Przygotował on bowiem ogromny zbiór tradycji (ok. 30 tysięcy), zwany Mus-nad. Nie były to czasy sprzyjające jego skrajnie orto­doksyjnej doktrynie, czasy panowania liberalnego ka­lifa Al-Mamuna (813—833), kiedy to nawet w dzie­dzinie teologii oficjalnie uznanym kierunkiem był racjonalizujący spekulatywny prąd teologiczny zwa­ny mutazila, który próbował wyjaśniać filozoficznie najwyższe pojęcia teologiczne, jak: Bóg, atrybuty Boskie, wolna wola, przeznaczenie itp. Ibn Hanbal był prześladowany, tak iż wśród swoich licznych zwolen­ników był uważany za męczennika. On sam nie stwo­rzył szkoły, lecz dopiero jego uczniowie zebrali i do­kładnie opracowali poglądy mistrza i zasady stosowa­ne przez niego w nauce prawa, tworząc w ten sposób czwartą ortodoksyjną szkołę sunnicką — hanbalicką.Jeszcze skrajniejsze stanowisko w nauce prawa muzułmańskiego zajął Dawud Ibn Chalaf az-Zahiri. Unikał on wszelkiego rozumowania, posługiwania się analogią czy zgodnością opinii (jeśli chodzi o tę ostat­nią, to ograniczył ją jedynie do „towarzyszy” Proro­ka) a opierał się przede wszystkim na „literze” Kora­nu, nie wnikając w jego ducha. Zdołał on założyć szkołę prawną, zahirycką, (zahir — „zewnętrzny”), która się rozpowszechniła w Hiszpanii arabskiej i przetrwała tam nawet przez kilka wieków, przeni­kając częściowo i do Maghrebu. Warto tu wspomnieć, że miała ona wśród swoich zwolenników wybitnego uczonego, historyka, religioznawcę, poetę, a przy tym znakomitego jurystę — Ibn Hazma (zm. 1064). Jednak szkoła ta nie znalazła powszechniejszego uznania i po jakimś czasie utraciła swoje znaczenie. W ten sposób umocniły się przede wszystkim cztery szkoły ortodo­ksyjne sunnickie: „hanaficka, malikicka, szafiicka i hanbalicka. Trzeba podkreślić, iż te wszystkie szkoły prawa muzułmańskiego, mimo pewnych nieznacznych różnic, stanowią jeden stystem prawa muzułmańskie­go sunnickiego, który ostatecznie uformował się i utwierdził w XI w.Zgodnie z teorią prawników muzułmańskich, od połowy IX w. skończył się twórczy okres rozwoju prawa muzułmańskiego, kiedy to uczeni prawnicy, przez stosowanie „wysiłku twórczego” — idżtihad ro­zwijali i udoskonalili prawo islamu. Nastąpił okres „naśladownictwa” — iaklid, podczas którego „specjaliści w zakresie prawa muzułmańskiego” — mufli mogli tylko „wykładać”, dawać pouczenia prawne w trudnych kwestiach, opierając się na dzie­łach prawników okresu „klasycznego” i wypracowa­nym przez nich systemie. W ten sposób, przez szereg wieków rozwój prawa muzułmańskiego był bardzo ograniczony i dopiero w nowszych czasach, głównie w XIX i XX w. nastąpiły pewne zmiany w systemie prawnym muzułmańskim, a mianowicie przez bliskie kontakty z krajami europejskimi. O tych zmianach wspomnimy jeszcze na następnych stronach.Cztery szkoły sunnickie zapanowały w poszczegól­nych krajach świata islamu, z tym że w jednym kra­ju mogą koegzystować ze sobą dwie i więcej szkół prawa muzułmańskiego. Prawo to bowiem, jak już wspomnieliśmy,- jest jednym systemem prawnym, opierającym się na tych samych zasadach, a różnice jedynie istnieją w ich zastosowaniach, czyli, jak to nazywają muzułmanie, w ich „gałęziach”,Najbardziej rozpowszechnioną jest szkoła hana­ficka, ze względu na swój liberalizm i ze względu na to, że była szkołą panującą w imerium osmańskim. Obejmuje ona więc: Turcję, Indie muzułmańskie (w przeważnej mierze), Chiny; ma też swoich wyz­nawców w Egipcie i na Malajach.Na drugim miejscu znajduje się szkoła szafiicka i obejmuje ona: Dolny Egipt, Al-Hidżaz i Arabię Po­łudniową, Afrykę Wschodnią, Palestynę, a przede wszystkim Malaje — dziś Indonezję i Malezję.Szkoła malikicka, niegdyś rozpowszechniona w Hiszpanii muzułmańskiej, ma swoich zwolenników: w Afryce Północnej (w Maghrebie) w Górnym Egip­cie, Afryce Zachodniej i Sudanie..4. Szkoła hanbalicka była rozpowszechniona w Syrii i Mezopotamii, gdzie Turcy Seldżuccy szerzyli raczej szkołę hanaficka; w XIV wieku nastąpiło odro­dzenie tej szkoły w Syrii dzięki działalności wybitne­go specjalisty prawa muzułmańskiego, Taki ad-Dina Ibn Tajmijji (zm. 1328), autora cennych dzieł z tej dziedziny, oraz jego uczniów. Dzisiaj szkoła ta, w bar­dziej rygorystycznej postaci — wahhabickiej jest doktryną prawną panującą w Arabii Saudyjskiej.Na koniec naszych rozważań o szkołach prawa mu­zułmańskiego pragniemy dodać, że obok tych szkół prawnych sunnickich istniały też szkoły prawne głó­wnych odłamów islamu (sekt), jak: szyizm i jego bar­dziej radykalna gałąź — ismailizm oraz charydżytyzm. Wspominaliśmy już poprzednio o ich powsta­niu i przyczynach ich pojawienia się. Odnośnie aspek­tu prawnego tych sekt, to tylko zauważymy krótko, iż w okresie kształtowania się szkół prawnych sun-nickich w VIII i IX w., wyżej wspomniane odłamy islamu ortodoksyjnego pozostawały w bliskim kontak­cie z nauką prawa sunnickiego i same przyjmowały istotne doktryny prawne, wypracowane w tych szko­łach, wprowadzając jedynie niewielkie, nieistotne zmiany, jakich wymagały ich teorie polityczne o imamacie, czyli władzy zwierzchniej islamu, jak to było w szyiźmie, czy też bardziej demokratycznej teo­rii politycznej odnośnie kalifa, u charydżytów. Tak więc szkoły prawne szyizmu czy charydżytyzmu, mo­żna uważać za oboczności szkół prawnych sunnickich.Jak już powiedzieliśmy, po tym okresie rozkwitu nauki prawa muzułmańskiego i wypracowaniu sy­stemu, nastąpił okres „naśladownictwa”, kiedy to tyl­ko nieznacznie można było uzupełnić prawo klasy­czne, prawo „idealne”, poprzez orzeczenia prawne muftich, którzy wydawali „orzeczenia” zwane jatwa. Kiedy sytuacja prawna stawała się coraz trudniej­sza, zaczęła wkraczać w dziedzinę prawa władza świecka, głównie i dość wcześnie w Turcji Osmań­skiej, przez wydawanie tzw. „ksiąg prawa” — kanun–name. Powoli wkraczało prawo handlowe oparte na praktyce. Z drugiej strony kwestie prawa publiczne­go, prawa karnego, spraw podatkowych, własności ziemskiej itp. przechodziły coraz bardziej do prawo­dawstwa świeckiego.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments