Luteranizm

Za początek reformacji uważa się dzień 31 października 1517 r., w którym Marcin Luter na drzwiach zamkowego kościoła w Wit-tenberdze przybił 95 tez o usprawiedliwieniu człowieka wobec Boga, potępiających handel odpustami prowadzony, w Niemczech przez dominikanina J. Tetzela.M. Luter, będący synem chłopa, rozpoczął w 1501 r. studia w Erfurcie, a potem wstąpił do zakolu augustianów i osiadł w klasztorze w tym mieście. W 1507 r. przyjął święcenia ka­płańskie i w rok później został profesorem etyki i egzegezy na uniwersytecie w Wittenberdze. W 1512 r. został doktorem teo­logii. Pod wpływem dzieł św. Augustyna i listu św. Pawła do Rzymian doszedł do wniosku, że człowiek staje się sprawiedliwy tylko przez przyjęcie w wierze łaski Boga (sola jide). M. Lu­ter uważał, że prawo boskie obowiązuje we wszystkim prawego człowieka, ale usprawiedliwienie uzyskuje on tylko przez łaskę Boską, jeśli wierzy w zasługi Jezusa Chrystusa, a nie przez do­bre uczynki. Za jedyną podstawę tej wiary uznał Pismo Święte i uważał, że zbędne jest scholastyczne łączenie wiary i wiedzy. W swoich wykładach, kazaniach i licznych pismach rozwijał temyśli, co w konsekwencji doprowadziło wbrew jego zamiarom do zerwania z rzymskim Kościołem.M. Luter przyjął augustyńską naukę o łasce Boskiej, ale wy­stąpił przeciw koncepcji średniowiecznej teologii scholastycz-nej, że taką łaskę człowiek wysługuje sobie dobrymi uczynka­mi, które Bóg nagradza. Pod wpływem średniowiecznych mi­styków, a szczególnie św. Bernarda z Clairvaux przyjął zasadę natchnienia i osobistej pobożności. Uważał, że łaska spływa na człowieka przez pisane, a zwłaszcza słyszane Słowo Boże oraz sakramenty, które uznał za widzialne Słowo Boże, zaliczając do nich tylko chrzest i eucharystię w formie uczty eucharystycz­nej. Uważał, że podczas tej uczty przystępujący do komunii przyjmuje ciało i krew Chrystusa na zasadzie współistnienia Syna Bożego z postaciami chleba i wina (czyli konsubstancji, a nie przeistoczenia).W swych poglądach na państwo M. Luter rozróżniał władzę duchowną i świecką. Pierwszą, jego zdaniem, wyraża Kościół głoszący Słowo Boże, a drugą władze świeckie i prawa państwo­we. Duże znaczenie miała też jego nauka, że człowiek lepiej służy Bogu swą codzienną pracą niż ćwiczeniami duchowymi czy umartwieniami lub życiem zakonnym. Stąd wynikał wnio­sek, że ten tryb życia jest zbędny. Uważał też, że dla zarzą­dzania życiem kościelnym należy zachować urząd biskupa, tam gdzie pozwalają na to okoliczności, ale książęta świeccy powinni sprawować władzę zwierzchnią n^d Kościołem.Tezy M. Lutra spotkały się ze sprzeciwem Kościoła rzym­skiego, wyrażonym przez teologów. On sam starał się je uza­sadnić w licznych swych pismach, w których sformułował opar­te na nich wyznanie wiary, stanowiące do dziś podstawę dok­tryny luteranizmu. Od negatywnej decyzji teologów odwołał się do uniwersytetów, potem w 1518 r. do papieża, a wreszcie do soboru powszechnego. Po słynnej dyskusji przeprowadzonej w 1519 r. z dominikaninem Janem Eckiem, który przyczynił się do wydania w 1520 r. bulli papieskiej Exurge potępiającej 42 tezy Lutra, reformator niemiecki odrzucił autorytet soborów. Pozyskał wtedy dla swych poglądów Filipa MELANCHTONA (1497—1560), który stał się później głównym teoretykiem lute­ranizmu. M. Luter w 1520 r. spalił publicznie bullę papieżaLeona X i wydał kilka pism polemicznych, czym się naraził na klątwę papieską i uchwałą sejmu w Wormacji w 1521 r. został skazany na banicję. Schronił się więc w zamku elektora saskiego w Wartburgu, gdzie przetłumaczył Biblię na język niemiecki i napisał nowe pisma polemiczne. Stopniowo skupiła się wokół niego cała opozycja od dawna istniejąca w Kościele i rozszerzył się krąg zwolenników jego doktryny, którzy w 1526 r. uzyskali od cesarza gwarancję swobody jej szerzenia.Główne zasady swej nauki M. Luter przedstawił w Dużym i w Małym katechizmie, napisanych w 1529 r. Kiedy sejm Rzeszy cofnął w tymże roku uzyskane gwarancje, zwolennicy M. Lutra złożyli swój protest przeciw tej decyzji i na życzenie cesarza przedstawili rok później na sejmie w Augsburgu w 1530 r. nowe wyznanie wiary zredagowane głównie przez Fi­lipa Melanchtona, nazywane augsburskim wyznaniem wiary. Podstawą tego wyznania jest Pismo Święte oraz trzy symbole wiary pierwotnego chrześcijaństwa: apostolskie, nicejsko-kon-stantynopolitańskie i atanazjańskie. F. Melanchton w 1531 r. ogłosił Obronę wyznania augsburskiego, a książęta i miasta, które złożyły protest, zorganizowały związek zbrojny w celu obrony nowej wiary, nazwany „szmalkaldzkim”. Książęta i duchowni oraz świeccy, którzy opowiedzieli się za re­formacją luterańską, oparli się na opracowanych przez M. Lu­tra w 1537 r. Artykułach szmalkaldzkich. W 1540 r. F. Me­lanchton, który się skłaniał do poglądów rozwijającego się w Szwajcarii kalwinizmu, przyjmującego symboliczne znacze­nie wieczerzy eucharystycznej, podczas dysputy w Hagenau za­proponował zmiany w wyznaniu wiary.Po śmierci M. Lutra w 1546 r. wśród zwolenników reformy wystąpiły różnice zdań. Jedni opowiadali się za poglądami M. Lutra, inni zaś przyjmowali tezy F. Melanchtona. Ostatecznie ustalono w 1577 r. Formułę zgody stanowiącą wynik połączenia nauki M. Lutra z poglądami F. Melanchtona. Ostateczne uzgo­dnienie zasad luteranizmu nastąpiło w 1580 r., kiedy ogłoszono Księgę zgody zawierającą Wyznanie augsburskie, Obronę wy­znania augsburskiego, Artykuły szmalkaldzkie, Duży i Mały Ka­techizm, Formułę zgody oraz trzy symbole wiary starożytnego chrześcijaństwa wraz z uchwałami sześciu pierwszych soborów210 powszechnych. Tym samym pokazywano, że luteranizm sięga tradycji dawnego chrześcijaństwa i stanowi jego kontynuacje. Nie jest zatem żadnym ,,nowinkarstwem”, co zarzucano mi w kręgach rzymskokatolickich.Istoty chrześcijaństwa luteranizm upatruje w wewnętrznym akcie wiary pojmowanej jako akceptacja przez człowieka boskie­go działania, a nie w zewnętrznych formach i instytucjach. Od mocnej wiary, według luteranizmu, zależy usprawiedliwienie czło­wieka wobec Boga, a nie od uczynków, jak to przyjmuje kato­licyzm. Źródłem wiary w luteranizmie jest łaska Boża, a dołjre uczynki są tylko następstwem wiary i jej sprawdzianem, gdyż zgodnie z nauką M. Lutra człowiek głęboko wierzący jest zara­zem prawdziwie moralny. Wierzący poznają wszystkie prawdy wiary bezpośrednio z Biblii, a nie z tradycji kościelnej, która jest tylko ludzkim wymysłem. Odrzucając autorytet Kościoła jako jedynego interpretatora Biblii, luteranizm skłaniał wier­nych do jej bezpośredniego i ciągłego studiowania (stąd wynikła niezbędność jej przekładu na języki narodowe).Kościół w pojęciu luteranizmu jest zgromadzeniem wiernych (bez hierarchii) opartym na wspólnocie Słowa Bożego, a jego zwierzchnikiem jest niewidzialny Chrystus, a nie papież. Hie­rarchia kościelna, której katolicyzm przypisuje znaczenie nie­zbędnego pośrednika między wiernymi a Bogiem, jest wymysłem ludzi, a nie wynikiem Boskiego ustanowienia. Kościół luterań-ski nie odrzuca całkowicie społecznego charakteru chrześcijań­stwa. Zastrzegając, że jako organizacja musi być ono podpo­rządkowane oczyszczającemu działaniu Słowa Bożego, czyli blii, zachował w niektórych krajach strukturę organizacyjną dobną do katolickiej (arcybiskup, biskup, duchowieństwo p fialne). Nie uznaje jednak kapłaństwa za sakrament i odr: celibat księży, których zastąpił predykantami, czyli kaznoc jami zajmującymi się nauczaniem i udzielaniem jedynie d^óch sakramentów, tj. chrztu i komunii. Zakwestionował też celo­wość istnienia zakonów oraz praktyk ascetycznych i pekut-nych. W kulcie luteranizm odrzucił wszystkie formy zewnętrzne, takie jak procesje, pielgrzymki, cześć obrazów i relikwii, a jakże kult świętych oraz kult MaryT” Matki Jezusa. Wprowadził teżzmiany w liturgii w stosunku do katolicyzmu, gdyż nabożeństwa, odbywane jedynie w niedziele i święta, są odprawiane tylko w ję­zykach narodowych, a nie po łacinie. Przez to kult stał się mniej formalny i bardziej zbliżony do potrzeb wiernych, którzy w ka­tolicyzmie byli tylko niemymi obserwatorami czynności wyko­nywanych przez kler. Zastąpienie organów chóralnym śpiewem przetłumaczonych przez M. Lutra psalmów i napisanych przez niego innych hymnów, którym później wybitni kompozytorzy, a szczególnie J. S. Bach, nadali wspaniałą oprawę muzyczną, przyczyniało się do popularyzacji luteranizmu wśród niższych warstw społecznych.Reformy religijne łączył luteranizm z konserwatyzmem spo­łecznym. Walcząc bowiem z katolicyzmem szukał oparcia u wła­dzy świeckiej, której podporządkował swą organizację kościelną. Rozpadła się ona na wiele luźno z sobą związanych Kościołów krajowych, którymi zarządzali miejscowi władcy przez superin-tendentów czy, jak w krajach skandynawskich, biskupów. Uzna­jąc, iż poza Kościołem nie ma zbawienia, luteranizm głosił, że obowiązkiem władzy jest wypędzanie, a nawet karanie śmiercią innowierców, gdyż naruszają oni istniejący porządek religijny i społeczny. Toteż rychło się uzależnił od władzy świeckiej i do­piero w XIX i XX w. wskutek przemian politycznych i społecz­nych udało się mu uwolnić od tej zależności.Luteranizm szybko ogarnął Niemcy, gdzie objął szerokie krę­gi społeczne, i stąd przeniknął do krajów skandynawskich, nad­bałtyckich, na Węgry, do Czech i Słowacji. Później się rozprze­strzenił w Ameryce Północnej. Do Polski dotarł już w 1518 r., a dwa lata później Zygmunt Stary zakazał rozpowszechniać na­ukę M. Lutra. Mimo to ruch reformacyjny szerzył się dalej, naj­większy rozwój przeżywając za panowania Zygmunta Augusta, kiedy przyłączyły się do niego szlachta, mieszczaństwo i rody magnackie (Ostrorogowie, Górkowie). Główne ośrodki luterani­zmu powstały wtedy w Wielkopolsce, Małopolsce, na Mazurach i Śląsku, gdzie przyjął się głównie wśród chłopstwa i miał od początku rodzime, polskie cechy. Dlatego tam przetrwał najdłu­żej.W okresie międzywojennym nastąpiło scalenie luteranłzfflU trzech zaborów w Kościół Ewangelicko-Augsburski pod zarzą­dem konsystorza w Warszawie. Przyczyniła się do tego działal­ność i patriotyczna postawa pierwszego zwierzchnika tego Koś­cioła biskupa J. Burschego, który później zginął w hitlerowskim obozie koncentracyjnym w Oranienburgu. Hitlerowcy wymor­dowali podczas okupacji znaczną liczbę polskich ewangelików, duchownych i świeckich. Po wojnie wyznawcy luteranizmu zor­ganizowali się w Kościół Ewangelicko-Augsburski w PRL, dzie­lący się na diecezje, którym przewodniczą wybierani przez wiernych księża-seniorzy. Diecezje dzielą się na parafie zarzą­dzane przez proboszczów wybieranych przez członków parafii. Władzą ustawodawczą Kościoła jest synod, który wybiera kon-systorz jako władzę administracyjną. Przewodniczącym synodu i konsystorza jest biskup będący zwierzchnikiem Kościoła Ewan­gelicko-Augsburskiego w Polsce. Kościół należy do Światowej Federacji Kościołów Luterańskich powstałej po drugiej wojnie światowej i mającej siedzibę w Genewie.

[Głosów:1    Średnia:3/5]

Comments

comments