Kształtowanie się Kościoła katolickiego

Podstawową jednostką organizacyjną w początkowym okresie rozwoju chrześcijaństwa była, podobnie jak w judaizmie, gmina miejscowa, oparta na zasadzie równości członków i wspólnocie majątkowej. Decyzje w gminie podejmował ogół członków, a sprawami administracyjnymi zajmowała się rada zrzeszenia pod kierunkiem nadzorcy. Stopniowo jednak w gminach Wytwo­rzył się podział na tych, którzy nauczają, rządzą i sprawują fun­kcje kultowe, czyli kler złożony z członków zwanych starszymi (presbyteroi), oraz na tych, którzy ich słuchają i |dają sobą kie­rować, czyli laików, to znaczy ludzi świeckich.Za taką formą organizacji przemawia fakt, że gminy chrze­ścijańskie wywodziły się z gmin żydowskich w diasporze, na których czele stali właśnie starsi wybierani przez ogół członków gminy. Potwierdza to również organizacja gmin esseńskich, po­znana dzięki rękopisom znad Morza Martwego. Znaleziona wśród nich „Reguła Zrzeszenia” podaje, że na czele zgromadzenia zwa­nego Radą Wielkich stał przełożony zwany nadzorcą. Funkcję tę spełniał w gminie chrześcijańskiej przełożony określany termi­nem episkopos, czyli nadzorca (stąd polskie „biskup”), który tak­że początkowo był wybierany spośró(d starszych przez wszyst­kich jej członków. W wykonywaniu swej funkcji, zwłaszcza w zarządzaniu sprawami majątkowymi, miał do pomocy tzw. diakonów.Nadzorcy, czyli biskupi, już w początkach II w. stali na czele gmin chrześcijańskich w Azji Mniejszej. Pod koniec tego wieku było to zjawiskiem powszechnym. Prezbiterzy, tzn. starsi, odgry­wali już tylko rolę doradców, zastępców i pomocników biskupa, który jednak wolał korzystać z pomocy diakonów, niż liczyć się ze zdaniem starszych. W tym okresie podmiotem działania była jeszcze gmina, a biskup jako jej przełożony wypowiadał się w jej imieniu i wyrażał zidanie wspólnoty wiernych. Stopniowo jednak wytworzyła się w gminach chrześcijańskich hierarchia podpo­rządkowana biskupowi. W II i III w. szczególne znaczenie przy­pisywano biskupom dużych gmin chrześcijańskich, których pow­stanie łączono z działalnością apostołów lub ich uczniów. Były to gminy Antiochii, Rzymu, Aleksandrii i Efezu, a także Jero­zolimy, jako miejsca związanego z osobą Chrystusa. Stały się one ośrodkami pielęgnującymi pierwotne zasady doktrynalne określane mianem „tradycji apostolskiej”.W tym czasie poszczególne gminy były od siebie niezależne i same stanowiły o doktrynie, kulcie i karności, tworząc odrębne kościoły lokalne. Członków gmin zajmowały głownie sprawy ży­cia pozagrobowego i oczekiwanie rychłego końca świata oraz pragnienie szerzenia swej wiary. Wysyłano w związku z tym wędrownych nauczycieli i kaznodziejów mających pozyskiwać nowych wyznawców spośród zwolenników dawnych religii poli-tedstycznych i zarazem utrzymywać łączność pomiędzy poszcze­gólnymi kościołami (gminami).Zaczęto wtedy tworzyć ściślejszą organizację kościelną ma­jącą za zadanie określać wyznanie wiary, ustanawiać kanon świętych ksiąg oraz czuwać nad czystością wiary. Przełożeni gmin, biskupi, zaczęli się spotykać na wspólnych zebraniach, które zwano synodami, aby na nich ustalić obowiązujące wszystkich chrześcijan zasady doktrynalne, kultowe i organiza­cyjne. Na synodach tych początkowo zbierali się zwykle biskupi jednej prowincji imperium. Dopiero w IV w. cesarze zaczęli zwo­ływać biskupów całego imperium. W praktyce jednak pozostały one spotkaniami biskupów imperium wschodniego, gdyż zachod­nią jego część reprezentowali nieliczni delegaci, na ogół wy­słannicy biskupa Rzymu. Te powszechne zebrania biskupów naz­wano w języku polskim soborami.Chrześcijaństwo w II w. nie miało jeszcze cech katolicyzmu. Kościół katolicki bowiem kształtował się powoli i stopniowo przez wchłanianie elementów religijnych z hellenistycznego synkretyz-mu i wierzeń wschodnich.Naturalnym skutkiem zetknięcia się chrześcijaństwa z ówcze­snymi kierunkami religijnymi i filozoficznymi był g n o s t y-c y z m — prąd filozoficzno-religijny, szczególnie podkreślający wartość poznania (gr. gnosis) zarówno naturalnego, jak i nad­przyrodzonego, dostępnego tylko dla wtajemniczonych. Pod jego wpływem zaczęły się pojawiać różnice w interpretacji za­sad doktryny chrześcijańskiej oraz w pojmowaniu reguł karno­ści i spraw organizacyjnych, powodując tworzenie się nowych gmin, czyli kościołów.Istniały wówczas w chrześcijaństwie również dwie tendencje będące następstwem wcześniejszych (bo z I w.) sporów między petrynizmem (od imienia Piotra), który nakładał na chrze­ścijan konieczność zachowania przepisów judaizmu, i p a u 1 i-n i z m e m (od imienia Pawła), który odrzucając tę konieczność sprawił, że chrześcijaństwo stało się religią światową. W II i III w. spory te osłabły, ale pozostały ich ślady w postaci, z jed­nej strony, tendencji do izolowania się nowej religii od wpły­wów kultury hellenistycznej i wiernego przestrzegania zasad ewangelicznych, z drugiej zaś — dążności do tworzenia religii powszechnej, opartej na wszystkich zdobyczach kultury staro­żytnej, a więc także jej wierzeniach.Kształtowanie się doktryny chrześcijańskiej i rola pisarzy kościelnychŚwiadectwem kształtowania się na tym tle doktryny chrześci­jańskiej są pisma pisarzy kościelnych, których się określa mia­nem ojców Kościoła. Za pierwszego ojca Kościoła uchodzi pochodzący z Azji Mniejszej biskup Lionu IRENEUSZ (zmarł śmiercią męczeńską około 202 r.), który w swych pisanych po grecku utworach zwalczał gnostycyzm i bronił tradycji apo­stolskiej. Pierwszym z łacińskich ojców i pisarzy kościelnych był TERTULIAN (IGO—240). Z wykształcenia prawnik, pisał po łacinie, stworzył kilka ważnych formuł teologicznych. Odrzucał filozofię i stawiał wyżej wiarę niż poznanie rozumowej Bronił chrześcijan przed zarzutem bezbożności i twierdził, że są wierni państwu i modlą się za cesarzy, choć nie składają ofiar.Ojcowie Kościoła pisali w języku greckim lub łacińskim i działali na Wschodzie do połowy VIII w., na Zachodzie zaś do początków VII w. Ich twórczość nazywa się literaturą patrystyczną. Niektórzy z pisarzy II w. uznali za swoje zadanie obronę religii chrześcijańskiej przed różnymi zarzutami, dlatego się ich nazywa apologetami. Broniąc swej religii posłu­giwali się pojęciami zaczerpniętymi z ówczesnej niechrześcijań­skiej kultury i filozofii. W ten sposób starali się stworzyć pomost pomiędzy chrześcijaństwem i kulturą antyczną. Torowali oni drogę katolicyzmowi, ale zajmując się obroną tylko niektórych założeń religii chrześcijańskiej nie zdołali stworzyć syntezy całej doktryny kościelnej.Dokonali tego dopiero pisarze działający w Aleksandrii, dru­gim co do wielkości mieście imperium i ważnym ośrodku kul­tury. Należą do nich przede wszystkim KLEMENS z Aleksandrii (150—215), przełożony tamtejszej szkoły katechetycznej, oraz jego wybitny uczeń ORYGENES (185—254), który po odejściu swego mistrza w latach 202—231 kierował szkołą w Alek­sandrii, następnie założoną przez siebie szkołą w Cezarei pale­styńskiej, a potem (od 235 r.) szkołą w Antiochii. Uważa się go za jednego z największych teologów chrześcijańskiego Wschodu. Orygenes szukał uzasadnienia religii chrześcijańskiej w doktry­nie stoików i neoplatoników, a głównym punktem jego koncepcji filozoficzno-religijnej była teoria powszechnego oczyszczenia, apokatastazy, zgodnie z którą dusze ludzkie i cały świat mate­rialny powrócą w toku cyklicznego rozwoju kosmosu do pier­wotnej jedności z Bogiem, będącej kresem wszelkiego zła zwią­zanego nieodłącznie z materią. Wokół jego koncepcji rozgorzały trwające kilka wieków spory, zwane „orygenesowskimi”. Jego naukę potępiono na synodzie w Aleksandrii w 231 r., a jego sa­mego uznano za heretyka w 553 r. na soborze w Konstantyno­polu. Wkrótce potem przyjęto jednak jego doktrynę jako pra­wowierną.W zachodnim chrześcijaństwie syntezy doktryny chrześcijań­skiej dokonał AUGUSTYN (354—430), czołowy przedstawiciel patrystyki, filozof i retor, który w 387 r. pod wpływem biskupa Mediolanu Ambrożego przyjął chrześcijaństwo i został później biskupem Hippony w północnej Afryce. Stał się gorącym rzecz­nikiem chrystianizmu i wybitnym teologiem oraz obrońcą intere­sów Kościoła. Przed przyjęciem chrześcijaństwa był zwolenni­kiem manicheizmu — koncepcji zakładającej istnienie w świecie dwóch wiecznych i przeciwstawnych pierwiastków: światła — będącego królestwem Boga i dobra, i ciemności — będącej królestwem Szatana i zła. Duży wpływ na jego poglądy wywarła doktryna neoplatonizmu, który Augustyn starał się do­stosować do potrzeb doktrynalnych religii chrześcijańskiej, in­terpretując go w kategoriach spirytualizmu.Myśliciel ten stworzył pierwszy system filozofii chrześcijan­skiej, oparty na bezwzględnej zależności człowieka od Boga, którego przedstawiał jako osobowo pojęty absolut. Pierwszy też sformułował tezę kreacjonizmu. głoszącą, że Bóg stworzył świat r. niczego. Interpretując po chrześcijańsku platońską teorię idei twierdził, że wszystkie istniejące realnie rzeczy mają w umyśle Boskim swe pierwowzory, według których zostały stworzone.Według Augustyna człowiek składa się z ciała, które jest niższą i godną pogardy jego częścią, i duszy będącej jego częścią niematerialną i odbiciem Boga. Bóg tylko i Kościół, jako jego rzecznik na ziemi, mogą nią kierować. Istotnym elementem ży­cia duchowego jest wolna wola pragnąca dobra, stąd szczęście człowieka znajduje się poza tym światem, ponieważ można je osiągnąć tylko przez miłość i dążenie do Boga jako dobra naj­wyższego. Rozpatrując stosunek wolnej woli ludzkiej do łaski Bożej, twórca filozofii chrześcijańskiej rozwinął naukę o grzechu pierworodnym i przeznaczeniu, czyli predestynacji. Grzech pierworodny tak skalał naturę człowieka, że on sam nie może się oczyścić ani czynić dobrze, jeśli Bóg nie odpuści mu grze­chów. Zbawienie człowieka zależy od tego, czy Bóg od wieków do tego go przeznaczył, a więc od wiecznego zrządzenia czy przeznaczenia Bożego. Do tej teorii, nazwanej nauką o predesty­nacji, nawiązywali w XVI w. twórcy reformacji.Na nauce o predestynacji oparł też Augustyn swą doktrynę społeczną i historiozoficzną. Istotą tej ostatniej była koncepcja Jiistorii jako walki „państwa Bożeglo” obejmującego wybranych do zbawienia, tzn. tych, którzy żyją „według Boga” pod prze­wodem Kościoła, oraz „państwa ziemskiego” obejmującego po­tępionych, tzn. tych, którzy żyją „według człowieka”. W każdym narodzie i w każdej epoce istnieje podział na te dwa „państwa”, a ich walka stanowi istotny element historii ludzkości i ją two­rzy. W doktrynie tej Augustyn wyraził tendencję Kościoła dą­żącego do samodzielności politycznej i do przewagi nad państ­wem. Teza, że poza Kościołem nie ma zbawienia, stała sę pod­stawą teoretyczną roszczenia Kościoła rzymskiego do supremacji nad światem, prowadząc w średniowieczu do poważnych sporów między papieżami i władzami świeckimi.Najbardziej znanymi dziełami Augustyna są Wyznania bę­dące utworem autobiograficznym ujętym w formę spowiedzi, stanowiące arcydzieło literatury światowej, oraz O państwie Bo­żym, w którym myśliciel wyłożył swoją koncepcję historii świa­ta, utożsamiając „państwo Boże” z Kościołem, a „państwo ziem­skie” z zepsutą społecznością ludzką. Dowodził w nim też, że państwo ziemskie musi być poddane Kościołowi.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments