Al-Aszari

W pierwszej połowie X w. jeden z wybitnych przedstawicieli szko­ły mutazylickiej, Al-Aszari (zm. 935), powrócił do ortodoksji, przeprowadzając pewne jej odnowienie w duchu mutazylickim, lecz w sposób bardzo umiar­kowany. Jego doktryna polegała na dostosowaniu ra­czej, a nie pogodzeniu. Tak więc, Al-Aszari odrzu­cał, z jednej strony, nadmierny racjonalizm mutazy­litów, a z drugiej — nadmierny formalizm i przywią­zanie do tradycji teologów ortodoksyjnych. Na przy­kład, trzymał się on słusznego środka pomiędzy mu-tazylitami, którzy pozbawiali Boga Jego atrybutów, i zwolennikami tradycji, którzy trzymali się tylko li­tery Koranu, dając Bogu cechy ludzkie. Można powie­dzieć ogólnie, że podstawą systemu teologicznego, zwanego od jego założyciela aszaryzmem, była trady­cyjna nauka,sunnicka, oparta przede wszystkim na Koranie i sunnie, do której Al-Aszari wprowadził dia-lektykę mutazylicką. Oskarżał on dawnych mistrzów mutazylickich, iż są niewierni czystej transcendencji Boga, i zbliżał się pod tym względem do stanowiska Ibn Hanbala, znanego prawnika — tradycjonisty. W dyskusji nad wolną wolą i przeznaczeniem zajmo­wał on stanowisko bliskie predestynacji, jednak nie odrzucał odpoweidzialności człowieka za swoje czyny. Czyny są „przypisywane” człowiekowi, który jest za nie prawnie odpowiedzialny, lecz Bóg jest stwórcą dobra i zła, i stwórcą czynów ludzkich, jak i każdej rzeczy. Przyjmował on całkowitą absolutną wyższość prawa — szaria nad rozumem — akl. Stwierdzał nie­dostępność dla rozumu ludzkiego tajemnicy Boga i rzeczywistość atrybutów boskich.Co się tyczy Ko­ranu, Al-Aszari zajął stanowisko pośrednie między mutazylitami a ortodoksją tradycyjną: Koran to wie­czne słowo Boga, lecz w swoich literach, w swoim atramencie i w swoim materiale jest on tworem czło­wieka. Wszystko, co istnieje w świecie zjawisk jest tylko możliwe, a nie konieczne. Dobro i zło istnieją tylko przez rozkaz Boga, który prowadzi prostą dro­gą — kogo chce, a kogo chce — pozostawia w błędzie. Ale to wszystko, co jest możliwe, domaga się istnie­nia zasady absolutnej i koniecznej, którą jest Bóg. Jest On pierwszą przyczyną i stwórcą wszystkiego, co się zdarza w świecie; stwarza materię i czas, stwa­rza je w każdym momencie oraz podtrzymuje wszel­kie istnienie. Al-Aszari głosił swoisty atomizm — nie atomizm fizyczny, lecz ontologiczny: atom nie jest częścią materii, lecz momentem istnienia. Świat, zgodnie z tą doktryną, jest tylko czystą możliwością, bezustannym i ponownym stwarzaniem, nie ma więc miejsca na prawa natury. *Jest tylko jedna ..rzeczy­wistość” — hakika, jest nią Bóg. Jest to swego ro­dzaju monizm, wyznawany później w islamie przez wielkich mistyków, jak np. Ibn Arabi (zm. 1240).W sumie, Al-Aszari bronił ortodoksji bronią zapo­życzoną od swoich wrogów. System teologiczny sun-nicki, jaki zbudował al-Aszari, stanowił znaczny krok naprzód w kierunku pewnej „racjonalizacji” nauk koranicznych. System ten, stojący między tra­dycją a dialektyką mutazylicką nie znalazł od razu powszechnego uznania wśród przywiązanych do da­wnej ortodoksji teologów sunnickich . Trzeba było czekać około jednego wieku, aby Al-Aszari został u-znany jako największy autorytet dogmatyczny przy­jętego systemu teologicznego sunnickiego w całym świecie islamu. Przyczynił się do tego bardzo .sławny minister Seldżuków — Nizam al-Mulk (XI w.), gorli­wy obrońca islamu sunnickiego przed atakami here­tyckiego ismailizmu Fatymidów z Egiptu.Doktryna aszarycka, a raczej cały system teologii sunnickiej zwany aszaryzmem, miał wybitnych swo­ich przedstawicieli, którzy jeszcze go uzupełniali, a wśród nich takie wybitne postacie jak: Al-Bakillani (X—XI w.), Al-Dżuwajni (XI w.), Al-Ghazali (XI— XII w.), Fachr ad^Din ar-Razi (XII — XIII w.).Skoro tu mowa o najbardziej znanym systemie teo­logii sunnickiej — aszaryzmie, warto jeszcze wspom­nieć o istnieniu drugiej szkoły teologicznej, której twórcą był Al-Maturidi (zm. 944), a więc współcze­sny Al-Aszariemu.Podczas gdy w Bagdadzie, stolicy kalifatu Abba­sydów, zrodziła się i zatriumfowała szkoła aszarycka, w tym samym niemal czasie lecz dalej na wschodzie, powstała i umocniła się inna szkoła, która też została uznana za „ortodoksyjną”. Nosi ona imię Al-Maturi-diego z Samarkandy. Różnice między tymi dwiema szkołami były wielokrotnie dyskutowane, i nie są one bardzo wielkie. Można powiedzieć krótko, nie powracając do zasadniczych twierdzeń aszarytów, iż Al-Maturidi i jego zwolennicy starają się dać dok­trynom Al-Asz’ariego i proponowanym przez niego rozwiązaniom, sposób wyjaśniania bardziej elastycz­ny, bardziej „psychologiczny”. Tak na przykład, Al–Maturidi twierdzi, iż Bóg stwarza w człowieku „za­sadę” jego czynów, lecz wola człowieka daje im ich „zabarwienie”, ich „kwalifikację” moralną. Można po­wiedzieć, że al-Asz’ari wyznawał determinizm uwa­runkowany absolutną wolą Boga, odbierając w ten sposób nagrodom lub karom za uczynki ludzkie ich podłoże morafne, zaś Al-Maturidi i jego szkoła uzna­wali, iż człowiek, mimo wszystko posiada wolną wolę, a zatem za popełnione przez siebie czyny słusznie od­biera nagrodę lub karę.Warto tu zaznaczyć, iż różnica w inspiracji oby­dwu szkół pochodzi w znacznej mierze od ich powią­zania z różnymi szkołami prawnymi: maturidyci by­li związani z tradycją szkoły prawnej hanafickiej, zaś aszyryci przede wszystkim ze szkołą szafiictfą. Szkoła Al-Maturidiego cieszyła się popularnością w Indiach, Transoksanii i Turcji, gdzie jej tradycja jestznana do dziś.W dalszej ewolucji islamu ortodoksyjnego sunni-ckiego, jego system teologiczny aszarycki, został wzbogacony i ożywiony nowymi ideami religijnymi, a mianowicie sufizmem czyli mistycyzmem muzuł­mańskim. Sufizm, o którym będziemy mówili w ko­lejnym podrozdziale, przenikał do islamu z obcych tradycji religijnych, chrześcijańskich i perskich, zo­stał początkowo potępiony przez ortodoksję sunni-cką, groził bowiem herezją panteizmu. Jednak zna­lazł się obrońca mistycyzmu na gruncie ortodoksyj­nym, sławny teolog i filozof z przełomu XI i XII w., Abu Hamid al-Ghazali (zm. 1111). Starał się on, z po­wodzeniem, pogodzić islam tradycyjny w postaci a-szaryzmu z sufizmem, wprowadzając, w sposób umia­rkowany i wyważony, elementy mistycyzmu do orto­doksyjnej doktryny sunnickiej. Odnowiony i wzbo­gacony w ten sposób system teologii muzułmańskiej sunnickiej został wyłożony przez tego myśliciela w jego fundamentalnym dziele: Ihja ulum ad-din„Ożywienie nauk religijnych”. Udoskonalony w ten sposób przez Al-Ghazalego system teologii sunni­ckiej, został powszechnie przyjęty w świecie islamuchoć początkowo miał wielu przeciwników — a on sam uzyskał zaszczytny tytuł: Hudżdżat al-Islam — „Dowód Islamu”, szczególnie za jego dzieła w obro­nie religii wymierzone przeciwko filozofom, jak Al–Farabi i Ibn Sina (Awicenna), z których najgłośniej­sze jest Tahafut al-jalasifcc— „Zniszczenie się wza­jemne filozofów”.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments